ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અલ્ટ્રાસાઉન્ડ રિપોર્ટમાં “પાણી ઓછું છે” અથવા “પાણી વધારે છે” એવું લખેલું હોય, તો ઘણી મહિલાઓને બાળકના સ્વાસ્થ્ય વિશે ચિંતા થવા લાગે છે. Amniotic Fluid એટલે ગર્ભાશયમાં બાળકની આસપાસ રહેલું પ્રવાહી, જે બાળકના વિકાસ અને સુરક્ષામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ગર્ભાવસ્થાના અલગ-અલગ તબક્કામાં Amniotic Fluidનું પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. જો તેનું પ્રમાણ અપેક્ષા કરતાં ઓછું કે વધારે હોય, તો તેનું કારણ સમજવા અને જરૂર મુજબ આગળની તપાસ કરવા માટે ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
આ બ્લોગમાં જાણીએ કે Pregnancyમાં પાણી ઓછું કે વધારે હોવાનો અર્થ શું છે, તે કેમ થાય છે, અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં તેનું પ્રમાણ કેવી રીતે તપાસવામાં આવે છે અને રિપોર્ટમાં પાણી ઓછું લખેલું હોય તો શું કરવું.
Amniotic Fluid એ ગર્ભાશયમાં બાળકની આસપાસ રહેલું પ્રવાહી છે, જે બાળકને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવામાં મદદ કરે છે. તેને સામાન્ય ભાષામાં ગર્ભમાં રહેલું પાણી પણ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહી બાળકના વિકાસ સાથે બદલાતું રહે છે અને ગર્ભાવસ્થાના આગળના તબક્કામાં બાળકના પેશાબનું ઉત્પાદન તેના પ્રમાણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
Amniotic Fluidનાં મુખ્ય કાર્યોમાં:
બાળકને બહારના દબાણ અને આંચકાથી સુરક્ષા આપવામાં મદદ કરવી.
બાળકને ગર્ભાશયમાં હલનચલન કરવા માટે જગ્યા આપવી.
બાળકના ફેફસાં અને પાચનતંત્રના વિકાસમાં મદદ કરવી.
બાળક અને Umbilical Cord પર વધારે દબાણ થતું અટકાવવામાં મદદ કરવી.
ગર્ભાશયમાં બાળક માટે યોગ્ય વાતાવરણ જાળવવામાં મદદ કરવી.
તેથી ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન Amniotic Fluidનું પ્રમાણ યોગ્ય છે કે નહીં તે તપાસવું Pregnancy Careનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
જ્યારે ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા પ્રમાણે બાળકની આસપાસ Amniotic Fluidનું પ્રમાણ અપેક્ષા કરતાં ઓછું હોય, ત્યારે તેને Oligohydramnios કહેવામાં આવે છે.
Pregnancyમાં પાણી ઓછું હોવું દરેક વખતે ગંભીર સમસ્યા હોય એવું નથી. તેની અસર ગર્ભાવસ્થાના કયા તબક્કામાં પાણી ઓછું થયું છે, તેનું પ્રમાણ કેટલું છે અને તેનું કારણ શું છે તેના પર આધારિત હોય છે.
કેટલાક કિસ્સામાં પાણી થોડું ઓછું હોય અને બાળકની વૃદ્ધિ તથા અન્ય તપાસ સામાન્ય હોય, તો ડૉક્ટર નિયમિત દેખરેખ રાખવાની સલાહ આપી શકે છે. અન્ય કિસ્સામાં વધુ તપાસ અથવા નજીકથી Monitoringની જરૂર પડી શકે છે.
ગર્ભાવસ્થામાં Amniotic Fluid ઓછું થવાનાં અનેક કારણો હોઈ શકે છે. દરેક મહિલામાં તેનું કારણ એકસરખું હોતું નથી.
1. પાણીની થેલીમાંથી પ્રવાહી લીક થવું
જો બાળકની આસપાસની પાણીની થેલીમાં લીકેજ થાય, તો Amniotic Fluidનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે. યોનિમાર્ગમાંથી પાણી જેવું પ્રવાહી સતત નીકળતું હોય અથવા અચાનક પાણી નીકળે, તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.
2. Placenta સંબંધિત સમસ્યાઓ
Placenta બાળક સુધી પોષક તત્ત્વો અને ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં મહત્વપૂર્ણ છે. Placentaની કામગીરીમાં સમસ્યા હોય તો બાળકની વૃદ્ધિ અને Amniotic Fluidના પ્રમાણ પર અસર થઈ શકે છે.
3. બાળકની વૃદ્ધિ ઓછી હોવી
કેટલાક કિસ્સામાં બાળકની વૃદ્ધિ અપેક્ષા કરતાં ઓછી હોય ત્યારે Amniotic Fluidનું પ્રમાણ પણ ઓછું જોવા મળી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ડૉક્ટર બાળકની વૃદ્ધિ અને જરૂર મુજબ Doppler તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
4. બાળકના Kidney અથવા Urinary Tractની સમસ્યા
ગર્ભાવસ્થાના આગળના તબક્કામાં બાળકનું પેશાબ Amniotic Fluidના પ્રમાણમાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપે છે. તેથી બાળકના કિડની અથવા પેશાબની નળી સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ ઘટી શકે છે.
5. Due Date નજીક હોવી અથવા ગર્ભાવસ્થા લાંબી થવી
ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ તબક્કામાં Amniotic Fluidના પ્રમાણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. પ્રમાણ ઓછું જણાય તો ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને અન્ય તપાસના આધારે ડૉક્ટર તેનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
6. અન્ય પરિબળો
કેટલીક દવાઓ અથવા અન્ય તબીબી પરિસ્થિતિઓ પણ Amniotic Fluidના પ્રમાણને અસર કરી શકે છે. તેથી ડૉક્ટરને તમારી દવાઓ અને મેડિકલ હિસ્ટ્રી વિશે જણાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
Amniotic Fluid ઓછું હોય ત્યારે તેની અસર પ્રવાહીનું પ્રમાણ, ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને બાળકની સ્થિતિ પર આધારિત હોય છે.
કેટલાક કિસ્સામાં નીચેની સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે:
Umbilical Cord પર દબાણ આવવું.
બાળકની વૃદ્ધિ પર અસર થવી.
બાળકની સ્થિતિ અથવા હલનચલન માટે ઉપલબ્ધ જગ્યા ઘટવી.
પાણીની થેલીમાં લીકેજ અથવા સમય પહેલાં પ્રસૂતિ સાથે સંબંધિત સમસ્યાઓ.
ગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના તબક્કામાં પાણી ખૂબ ઓછું હોય તો બાળકના ફેફસાંના વિકાસ પર અસર થવી.
પરંતુ પાણી ઓછું છે એટલે બાળકને ચોક્કસ નુકસાન થશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ તબક્કામાં થોડું પાણી ઓછું હોય અને અન્ય તપાસ સામાન્ય હોય, તો યોગ્ય દેખરેખ સાથે સારા પરિણામની શક્યતા હોઈ શકે છે.
જ્યારે ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા પ્રમાણે Amniotic Fluidનું પ્રમાણ અપેક્ષા કરતાં વધારે હોય, ત્યારે તેને Polyhydramnios કહેવામાં આવે છે.
પાણી વધારે હોવાના કિસ્સામાં ઘણી મહિલાઓને કોઈ ખાસ લક્ષણો જોવા મળતાં નથી અને તે રૂટિન અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં જાણવા મળે છે.
કેટલાક કિસ્સામાં નીચેના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
પેટ સામાન્ય કરતાં વધારે મોટું લાગવું.
પેટમાં તણાવ અથવા અસ્વસ્થતા.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ.
એસિડિટી અથવા હાર્ટબર્નમાં વધારો.
પેટનું કદ અચાનક વધવું.
Amniotic Fluid વધારે હોવાનાં સંભવિત કારણોમાં Gestational Diabetes, જોડિયા ગર્ભાવસ્થા અને બાળકને પ્રવાહી ગળવામાં અસર કરતી કેટલીક સમસ્યાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જોકે, ઘણા કિસ્સામાં ચોક્કસ કારણ મળતું નથી.
પાણી વધારે હોય ત્યારે તેનું પ્રમાણ કેટલું છે અને અન્ય કોઈ સમસ્યા છે કે નહીં તેના આધારે Monitoring તથા વધારાની તપાસ નક્કી કરવામાં આવે છે.
Amniotic Fluidનું પ્રમાણ ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા પ્રમાણે બદલાય છે. અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં તેનું મૂલ્યાંકન સામાન્ય રીતે AFI અથવા Deepest Vertical Pocket (DVP) દ્વારા કરવામાં આવે છે.
1. Amniotic Fluid Index (AFI)
AFIમાં ગર્ભાશયના ચાર ભાગમાં પ્રવાહીની ઊંડાઈ માપવામાં આવે છે અને આ માપનો સરવાળો કરવામાં આવે છે.
2. Deepest Vertical Pocket (DVP)
DVPમાં બાળક અથવા Umbilical Cord વગરના પ્રવાહીના સૌથી ઊંડા ખિસ્સાની ઊભી ઊંડાઈ માપવામાં આવે છે.
AFI 5 cmથી ઓછો: Amniotic Fluid ઓછું હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
AFI 24–25 cm અથવા તેનાથી વધુ: ઉપયોગમાં લેવાતી ક્લિનિકલ માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે Amniotic Fluid વધારે હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. કેટલાક માપદંડોમાં 24 cm અને કેટલાકમાં 25 cmનો cutoff વપરાય છે.
DVP 2 cmથી ઓછો અથવા બરાબર: Amniotic Fluid ઓછું હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
DVP 8 cmથી વધુ: Amniotic Fluid વધારે હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
આ માપદંડો અલ્ટ્રાસાઉન્ડની પદ્ધતિ અને ઉપયોગમાં લેવાતી ક્લિનિકલ માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે થોડા અલગ હોઈ શકે છે. રિપોર્ટનું અર્થઘટન ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા, ઉપયોગમાં લેવાયેલી માપન પદ્ધતિ અને અન્ય અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ફાઇન્ડિંગ્સને ધ્યાનમાં રાખીને ડૉક્ટર કરે છે.
માત્ર એક આંકડાના આધારે બાળકની સ્થિતિ અથવા સારવાર નક્કી કરવી યોગ્ય નથી. જો રિપોર્ટમાં Amniotic Fluid ઓછું કે વધારે હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હોય, તો ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લો.
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ Amniotic Fluidનું પ્રમાણ માપવા અને બાળકની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ તપાસ છે.
જો રિપોર્ટમાં પાણી ઓછું જોવા મળે, તો ડૉક્ટર જરૂર મુજબ નીચેની બાબતો તપાસી શકે છે:
Amniotic Fluidનું પ્રમાણ અને અગાઉના રિપોર્ટની સરખામણી.
બાળકની વૃદ્ધિ અને અંદાજિત વજન.
બાળકના Kidney અને Urinary Tractની સ્થિતિ.
Placentaની સ્થિતિ અને કામગીરી અંગેના સંકેતો.
બાળકના લોહીના પ્રવાહનું મૂલ્યાંકન કરવા Doppler Scan.
પાણીની થેલીમાંથી પ્રવાહી લીક થવાની શક્યતા.
બાળકની હલનચલન અને અન્ય Well-being Indicators.
દરેક મહિલાને આ બધી તપાસની જરૂર પડે એવું નથી. કઈ તપાસ કરવી અને ક્યારે ફરી સ્કેન કરાવવો તે ડૉક્ટર તમારી ક્લિનિકલ સ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરે છે.
જો તમારા Pregnancy Ultrasound Reportમાં Amniotic Fluid ઓછું હોવાનું લખેલું હોય, તો ગભરાવાને બદલે ગાયનેકોલોજિસ્ટને રિપોર્ટ બતાવો.
1. રિપોર્ટનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરાવો
AFI અથવા DVPનું માપ, ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને બાળકની વૃદ્ધિને સાથે જોઈને જ સ્થિતિ સમજવી જોઈએ.
2. ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે Monitoring કરાવો
કેટલાક કિસ્સામાં વારંવાર અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, Growth Scan અથવા Doppler Scanની જરૂર પડી શકે છે.
3. પાણીની થેલીમાંથી લીકેજના લક્ષણો અવગણશો નહીં
યોનિમાર્ગમાંથી પાણી જેવું પ્રવાહી સતત નીકળે અથવા અચાનક પાણી નીકળે, તો તાત્કાલિક હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરો.
4. પોતાની રીતે દવા કે સારવાર શરૂ ન કરો
Amniotic Fluid ઓછું થવાનું કારણ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. તેથી તેની સારવાર પણ કારણ અને ગર્ભાવસ્થાના તબક્કા પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જો શરીરમાં પાણીની ઊણપ હોય, તો હાઇડ્રેશન સુધારવું ઉપયોગી થઈ શકે છે.
પરંતુ Amniotic Fluid ઓછું હોય તો માત્ર વધુ પાણી પીવાથી તે ચોક્કસપણે સામાન્ય થઈ જશે એવી ખાતરી નથી. પાણી ઓછું થવાનું કારણ Placentaની સમસ્યા, પાણીની થેલીમાંથી લીકેજ અથવા બાળકની કેટલીક તબીબી પરિસ્થિતિઓ પણ હોઈ શકે છે.
તેથી ડૉક્ટરની સલાહ વિના માત્ર પાણી પીવાનું વધારીને તપાસ કે સારવાર ટાળવી નહીં. તમારી સ્થિતિ પ્રમાણે યોગ્ય હાઇડ્રેશન, Monitoring અને અન્ય સારવાર અંગે માર્ગદર્શન મેળવવું જરૂરી છે.
Amniotic Fluid ઓછું હોય ત્યારે દરેક કિસ્સામાં એકસરખી સારવાર કરવામાં આવતી નથી. સારવારનો નિર્ણય નીચેના પરિબળો પર આધારિત હોય છે:
ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા.
પાણી કેટલું ઓછું છે.
પાણી ઓછું થવાનું સંભવિત કારણ.
બાળકની વૃદ્ધિ અને Well-being.
પાણીની થેલીમાં લીકેજ છે કે નહીં.
માતા અને બાળકની અન્ય તબીબી સ્થિતિ.
કેટલાક કિસ્સામાં નિયમિત Monitoring પૂરતું હોઈ શકે છે. અન્ય કિસ્સામાં વધારાની તપાસ, વધુ નજીકથી દેખરેખ અથવા પ્રસૂતિના સમય અંગે નિર્ણય લેવાની જરૂર પડી શકે છે.
જો ગર્ભાવસ્થા પૂર્ણ થવાની નજીક હોય અથવા માતા કે બાળકની સલામતી અંગે ચિંતા હોય, તો ડૉક્ટર પ્રસૂતિના યોગ્ય સમય વિશે ચર્ચા કરી શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન નીચેના લક્ષણો જોવા મળે તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવો:
યોનિમાર્ગમાંથી પાણી જેવું પ્રવાહી નીકળવું.
અચાનક ભારે પ્રમાણમાં પાણી નીકળવું.
બાળકની હલનચલનમાં સામાન્ય કરતાં ઘટાડો અનુભવવો.
યોનિમાર્ગમાંથી બ્લીડિંગ થવું.
પેટમાં તીવ્ર દુખાવો અથવા નિયમિત સંકોચન થવું.
શ્વાસ લેવામાં અચાનક તકલીફ અથવા પેટનું કદ ઝડપથી વધવું.
બાળકની હલનચલન ઓછી લાગે અથવા પાણી લીક થવાની શંકા હોય તો આગામી રૂટિન એપોઇન્ટમેન્ટની રાહ ન જુઓ.
Pregnancyમાં પાણી ઓછું હોય તો શું થાય?
પાણી ઓછું હોય ત્યારે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં Umbilical Cord પર દબાણ, બાળકની વૃદ્ધિમાં સમસ્યા અથવા અન્ય ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત જોખમ વધી શકે છે. તેની અસર પાણી કેટલું ઓછું છે અને ગર્ભાવસ્થાના કયા તબક્કામાં છે તેના પર આધારિત છે.
ગર્ભમાં પાણી ઓછું કેમ થાય?
પાણીની થેલીમાંથી લીકેજ, Placentaની સમસ્યાઓ, બાળકની વૃદ્ધિ અથવા Kidney સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓ અને Due Date પસાર થવી જેવા કારણો હોઈ શકે છે. દરેક કિસ્સામાં ચોક્કસ કારણ મળવું જરૂરી નથી.
Amniotic Fluidનું Normal પ્રમાણ કેટલું હોવું જોઈએ?
સામાન્ય રીતે AFI 5 cmથી ઓછો હોય તો પાણી ઓછું હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. પાણી વધારે હોવા માટે કેટલીક માર્ગદર્શિકામાં AFI 24 cm અને અન્યમાં 25 cmનો cutoff વપરાય છે. DVP 2 cmથી ઓછો અથવા બરાબર હોય તો પાણી ઓછું અને 8 cmથી વધુ હોય તો પાણી વધારે હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. રિપોર્ટનું અર્થઘટન ડૉક્ટરે ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને અન્ય ફાઇન્ડિંગ્સ સાથે કરવું જોઈએ.
શું વધારે પાણી પીવાથી ગર્ભમાં પાણી વધી શકે?
પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે, પરંતુ Amniotic Fluid ઓછું થવાનું દરેક કારણ હાઇડ્રેશનથી સુધરે એવું નથી. ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે આગળનાં પગલાં નક્કી કરવા જોઈએ.
શું Pregnancyમાં પાણી વધારે હોવું જોખમી છે?
પાણી વધારે હોવું હળવું, મધ્યમ અથવા ગંભીર હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં કોઈ ગંભીર કારણ મળતું નથી, જ્યારે અન્ય કિસ્સામાં Gestational Diabetes અથવા બાળકની કેટલીક સમસ્યાઓની તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
પાણી ઓછું હોય તો ફરી Ultrasound કરાવવો પડે?
કેટલાક કિસ્સામાં ફરી Ultrasound, Growth Scan અથવા Doppler Scanની સલાહ આપવામાં આવે છે. કેટલા સમય પછી તપાસ કરાવવી તે પાણીના પ્રમાણ, ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા અને બાળકની સ્થિતિ પર આધારિત છે.
Amniotic Fluid ઓછું હોય તો બાળકની ડિલિવરી વહેલી કરવી પડે?
દરેક કિસ્સામાં વહેલી ડિલિવરી જરૂરી નથી. નિર્ણય પાણીના પ્રમાણ, ગર્ભાવસ્થાના અઠવાડિયા, બાળકની વૃદ્ધિ અને માતા-બાળકની સલામતીને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે.
જો તમારા અલ્ટ્રાસાઉન્ડ રિપોર્ટમાં Amniotic Fluid ઓછું કે વધારે હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હોય, તો સંબંધિત સેવાઓ વિશે વધુ જાણો:
MBBS, DGO, DNB, MNAMS
Sonologist | IVF Specialist
MBBS, DGO
Infertility Specialist | High-Risk Pregnancy Expert
MD, Diploma in ART (Germany)
IVF Specialist | Endoscopic Surgeon
MD (OBS & GYNAEC)
Advanced Endoscopic Surgeon | High-Risk Pregnancy Expert
જો તમારા Pregnancy Ultrasound Reportમાં પાણી ઓછું કે વધારે હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હોય, અથવા બાળકની વૃદ્ધિ અને ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત કોઈ ચિંતા હોય, તો અમારા નિષ્ણાતો તમારી સ્થિતિનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરીને આગળની તપાસ અને Monitoring અંગે માર્ગદર્શન આપી શકે છે.
Venus Women’s Hospital & IVF Center
Address: Vijay, Ramdham-2 Corner, Near KKV Circle, Beside SBI Bank, Kalavad Road, Rajkot – 360005
Phone: +91 90999 00181 | +91 90999 00182
Email: venuswomenshospital@gmail.com
Monday to Friday
10:00 AM – 01:00 PM
05:00 PM – 07:30 PM
Saturday
10:00 AM – 01:00 PM
Sunday
Emergency Services Only
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન Amniotic Fluidનું પ્રમાણ બાળકના વિકાસ અને Well-beingનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. જો રિપોર્ટમાં પાણી ઓછું કે વધારે હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું હોય, તો માત્ર એક આંકડાના આધારે ચિંતા કરવાને બદલે ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લો. Venus Women's Hospital & IVF Center ખાતે Pregnancy Care, Ultrasound અને જરૂર મુજબ High-Risk Pregnancy સંબંધિત માર્ગદર્શન માટે સંપર્ક કરો.